Ostrawa - Wallheim. Archeologia i krajobraz

Zdjęcie przedstawiające widok na północną część fosy i nasyp gródka stożkowatego

Ostrawa (woj. dolnośląskie, gm. Wąsosz) jest ciekawym przykładem wsi, której układ przestrzenny i kontekst środowiskowy ulegały w przeszłości dynamicznym przemianom. Nazwa miejscowości oznacza to samo co "ostrów", czyli wyspę znajdującą się na rzece. W tym przypadku jest to rzeka Barycz, która w tym miejscu rozgałęziała się w dwa koryta łączące się ponownie kilkaset metrów poniżej wsi.

 

Najstarszym zabytkiem archeologicznym w miejscowości jest nietypowy,Ryc. 1 Numeryczny model terenu przedstawiający gródek stożkowaty późnośredniowieczny gródek stożkowaty z dodatkowym członem otoczonym fosą (Ryc. 1). Jest on położony w dolinie poprzecinanej paleomeandrami, w sąsiedztwie współczesnego, uregulowanego koryta rzeki. W zachodniej części gródka widoczny jest niewielki nasyp przecinający fosę, na którym najprawdopodobniej umieszczone były słupy podtrzymujące pomost prowadzący do bramy.

Na zamieszczonej rycinie, na kulminacji kopca widoczne są ślady wkopu sondażowego wykonanego po wojnie. Niestety po zakończeniu badań nie został on zasypany przez archeologów, co doprowadziło do erozji jego krawędzi i spowodowało zniszczenie części kopca.

Ryc. 2 Fragment mapy z pracy F. B. Wernera

Z pochodzącej z połowy XVIII wieku pracy F. B. Wernera możemy dowiedzieć się, że w Ostrawie znajdował się w tym czasie jeden dwór szlachecki oraz trzy wiatraki, a miejscowość była nadal położona na wyspie, o czym świadczy załączona do opisu mapka (Ryc. 2).

W XIX wieku uregulowano bieg rzeki Barycz.Ryc. 3 Litografia przedstawiające pałac w Osrawie autorstwa Aleksandra Dunckera Od tego czasu wieś nie znajdowała się już na wyspie. W tym okresie powstał także folwark, pałac oraz towarzyszące mu założenie parkowe. Wygląd pałacu został przedstawiony na litografii Aleksandra Dunckera w jego monumentalnym dziele z lat 1857-1883 (Ryc. 3).

W 1937 roku uznano, że nazwa Ostrawa brzmi zbyt słowiańsko i zastąpiono ją przez Wallheim. Na mapie Messtischblatt (Ryc. 4) z tego okresu z niezwykłą dbałością o szczegóły przedstawiono zabudowania folwarczne, założenie parkowe oraz sąsiadujące z nimi zagrody chłopskie.

Ryc. 4 Fragment mapy MesstischblattWallheim nie doznał żadnych zniszczeń w czasie II wojny światowej. Jednak krótko po jej zakończeniu budynki folwarku i pałac zostały rozebrane, a pochodzący z nich materiał budowlany został najprawdopodobniej przeznaczony na odbudowę Warszawy.

Dziś cały obszar dawnego folwarku jest porośnięty młodym lasem. Jego pierwotny układ przestrzenny jest już obecnie nieczytelny dla obserwatora z poziomu gruntu. Ryc. 5 Numeryczny model terenu i wizualizacja SVF przedstawiające zabudowania folwarczne, ruiny pałacu i dawny parkNiezwykle trudno jest bez dodatkowych informacji połączyć w jedną całość pojedyncze, rozrzucone po lesie gruzowiska i pozostałości piwnic. Zachowany starodrzew wydaje się nie pasować do otaczającej szaty roślinnej.

Dzięki numerycznemu modelowi terenu wygenerowanemu z danych pochodzących z lotniczego skaningu laserowego relikty zabudowań, stawów, a nawet ścieżki parkowe mogły zostać ponownie uchwycone, co pozwoliło na odwzorowanie ich pierwotnego układu, świadczącego o dawnej świetności tego miejsca (Ryc. 5).