Sprawozdanie z warsztatów w Tartu

W dniach 7-11.03.2011 w Tartu odbył się kurs pt. „Modeling of Palaeoshorelines of the Baltic Sea". Szkolenie miało umożliwić nabycie wiedzy z zakresu rekonstrukcji zmian poziomów wody oraz historii Morza Bałtyckiego przy uwzględnieniu danych archeologicznych. Udział w projekcie wzięli uczestnicy studiów doktoranckich z całej Europy. Zakład Archeologii Uniwersytetu Szczecińskiego reprezentowała mgr Marta Chmiel.

 

W dniach 7-11.03.2011 w Tartu odbył się kurs pt. „Modeling of Palaeoshorelines of the Baltic Sea” zorganizowany przez Doctoral School of Earth Sciences and Ecology University of Tartu przy współpracy COST Action TD0902 „Submerged Prehistoric Archaeology and Landscapes of the Continental Shelf” oraz Estonian Science Foundation Project „Development of the Baltic Sea coastline in Estonia through time: palaeoreconstructions and predictions for future”. Szkolenie miało umożliwić nabycie wiedzy z zakresu rekonstrukcji zmian poziomów wody oraz historii Morza Bałtyckiego przy uwzględnieniu danych archeologicznych.
Udział w projekcie wzięli uczestnicy studiów doktoranckich z całej Europy. Szkolenie adresowane było głównie do przedstawicieli archeologii oraz geologii, jednak wśród trzydziestu uczestników znaleźli się również naukowcy reprezentujący takie dziedziny, jak antropologia kulturowa, czy też oceanografia. Zakład Archeologii Uniwersytetu Szczecińskiego reprezentowała mgr Marta Chmiel.
Plan zajęć zakładał podział na dwa główne moduły, z których pierwszy (dwudniowy) miał charakter wykładów, zaś drugi (trzydniowy) obejmował zajęcia warsztatowe przy komputerach.
Wykłady poprowadził zespół znakomitych naukowców:

 

  • Prof. Jan Harff (Uniwersytet Szczeciński / Leibniz-Institute for Baltic Sea Research Warnemünde, Polska/Niemcy),
  • Dr. Jan Risberg (Department of Physical Geography and Quaternary Geology, Stockholm University, Szwecja),
  • Prof. Dmitry Subetto (Department of Physical Geography and Environment, Alexander Herzen State Pedagogical University, Rosja),
  • Prof. Hauke Joens (Lower Saxony Institute for Historical Coastal Research, Niemcy),
  • Prof. Aivar Kriiska (Institute of History and Archaeology, University of Tartu, Estonia),
  • Prof. Jaak Jaagus (Department of Geography, University of Tartu, Estonia),
  • Dr. Alar Rosentau (Department of Geology, University of Tartu, Estonia).


Część teoretyczna miała za zadanie dać uczestnikom podstawową wiedzę z zakresu teorii modelowania linii Bałtyku, historii geologicznej, wpływu klimatu na poziom wód, a także archeologii i możliwości badań podwodnych oraz ich korelacji z wynikami badań paleośrodowiskowych. Dzięki nim słuchacze zyskali bazę, którą następnie mogli wykorzystać w trakcie zajęć praktycznych. Dodatkowo uczestnikom udostępniono wszystkie prezentacje multimedialne, dzięki czemu również po zakończeniu zajęć można było wrócić do najbardziej frapujących zagadnień.


W trzecim dniu trwania szkolenia rozpoczęto zajęcia praktyczne. Zajęcia prowadzone były przez dwóch specjalistów z zakresu GISu oraz rekonstrukcji paleośrodowiskowych, dr Alara Rosentau oraz dr Raivo Aunap z Uniwersytetu w Tartu. Celem ćwiczeń było nabycie praktycznych umiejętności z zakresu rekonstrukcji zmian poziomu wody oraz  paleolinii Bałtyku. W tym celu wykorzystano dane pochodzące z badań przyrodniczych (datowanie rdzeni pobranych z dna morza), skanowania za pomocą LIDARa oraz badań archeologicznych. Do przetwarzania danych oraz modelowania wykorzystano oprogramowanie należące do grupy GIS: MapInfo Professional 10.0 i MapInfoVerticalMapper 3.0 pozwalające na gromadzenie, analizę i wizualizacje danych przestrzennych, oraz program Surfer, dzięki któremu uczestnicy byli w stanie dobrać najodpowiedniejszy do posiadanych danych wejściowych rodzaj interpolacji. Zajęcia podzielone zostały na cztery części dotyczące:

  • korelacji wysokości przybrzeżnych form terenu przy użyciu metod statystycznych,
  • rekonstrukcji zmian poziomu wody,
  • tworzenia trójwymiarowych modeli terenu,
  • rekonstrukcji paleogeograficznych.


Efektem trzydniowej pracy przy komputerze stały się rekonstrukcje paleolinii Bałtyku dla wybrzeża Estonii w okresie Jeziora Ancylusowego oraz Morza Litorynowego z uwzględnieniem danych paleośrodowiskowych i archeologicznych.
Szkolenie w Tartu umożliwiło poszerzenie wiedzy z zakresu przeszłości Bałtyku. Istotne jest jednak przede wszystkim to, ze dzięki tak multidyscyplinarnemu spotkaniu jego uczestnicy uzmysłowili sobie jakie jeszcze nowe pola współpracy mogą pojawić się między geologami i archeologami. Co ważne, to głównie geolodzy uświadomili sobie korzyści jakie dla ich badań wynikają ze współpracy z archeologami. Z perspektywy archeologa niezwykle cenne okazały się zwłaszcza umiejętności interpolacji oraz tworzenia DTM, które wykorzystać będzie można nie tylko w rekonstrukcjach linii brzegowej Bałtyku, ale także w trakcie „lądowej” pracy archeologa. Oczywiście nie można pominąć również możliwości wymiany myśli i kontaktów, które nawiązały się w trakcie tygodnia w Tartu. Bez wątpienia będą to cenne znajomości, zarówno pod względem naukowym, jak i towarzyskim.

W artykule zamieszczono kilka grafik obrazujących czym zajmowali się uczestnicy kursu - zmiana linii brzegowej Estonii we wczesnym holocenie: