Warsztaty "O śmierci bez przesady. Śmierć przez pryzmat kultury"

W dniach 26-27 października 2017 r., w Ośrodku Konferencyjno-Edukacyjnym w Kulicach, odbyły się warsztaty mające na celu pokazanie śmierci z różnych perspektyw. Inicjatorką spotkania była dr Marta Chmiel-Chrzanowska z Katedry Archeologii Uniwersytetu Szczecińskiego. Roli moderatora podjął się dr hab. Marin Majewski także z Katedry Archeologii  US. W spotkaniu udział wzięli badacze zajmujący się problematyką śmierci z różnych ośrodków badawczych. Oprócz mówców, w konferencji wzięli udział również Pani Małgorzata Dąbrowska z Ośrodka Kulice, prof. Radosław Skrycki, zastępca dyrektora Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych oraz trójka studentów archeologii z Uniwersytetu Szczecińskiego.

Warsztaty rozpoczął wykład dr Moniki Ogiewy-Sejnoty pt. „Gryfitów pompa funebris”. Pani doktor skupiła się na konieczności prowadzenia badań interdyscyplinarnych. Dzięki nim, bowiem możliwe jest zbudowanie pełniejszego obrazu  śmierci, jako zjawiska kulturowego, ale również biologicznego u Gryfitów.

 Drugą osobą przemawiającą była dr Małgorzata Zawiła z Instytutu Religioznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przedstawiła wykład pt. „Śmierć badana przez szkiełko i oko socjologa religii. Co postawy wobec śmierci mogą nam powiedzieć o religii i religijności i odwrotnie?”.  W rozważaniach dr Zawiły ciekawy okazał się zwłaszcza wątek rozbieżności między deklarowaną religią a wiarą w kontekście życia po śmierci. Zaskakującym punktem referatu było przedstawienie dwóch aplikacji, które pozwalają „skontaktować się” ze zmarłymi. 

Dr Rafał Fetner z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego przedstawił wykład pt. „Biologia śmierci”. W klarowny sposób omówił biologiczną definicję śmierci, jej rodzaje i wyjaśnił różnice między nimi. Objaśnił stadia, przez jakie każdy człowiek przechodzi, zanim zostanie uznany za zmarłego. W drugiej części swojego wystąpienia przedstawił reakcje następujące po śmierci człowieka.

Pierwszego dnia, jako ostatnia swój referat przedstawiła dr Paulina Romanowicz z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Szczecinie, pt. „Homo Ludens i śmierć”. W bardzo interesujący sposób porównała zabawę z ceremonią pogrzebu. Na podstawie trzech przypadków omówiła sytuacje, w których zabawa i śmierć mają dla człowieka bardzo podobne znaczenie. Najbardziej zapadającą w pamięć historią, była opowieść o rozrywkach więźniów w obozach koncentracyjnych, która jeszcze bardziej wzmocniła przekonanie, że zabawa jest nieodłącznym elementem życia nawet w obliczu śmierci.

Po wygłoszeniu wszystkich referatów, głos zabrał dr hab. Marcin Majewski, który podsumował wystąpienia oraz zachęcił zebranych do dyskusji i zadawania pytań. Debata trwała około godziny, w trakcie, której goście omawiali każde wystąpienie, dopytywali autorów poszczególnych wystąpień o szczegóły, jak i wyrażali swoje opinie. Warto podkreślić jej dynamiczny charakter i fakt, że kontynuowana była również po kolacji.

            Drugi dzień obrad rozpoczął referat mgra Michała Gierke. Prezentacja nosiła tytuł „Przestrzeń sepulkralna w średniowieczu i czasach nowożytnych na przykładzie nowomarchijskiej Chojny”. Pan Gierke skupił się na zaprezentowaniu miasta, jako przestrzeni funeralnych. Co ciekawe miejsca takie nie były zakładane tylko na obrzeżach miejscowości, ale także w jego ścisłym centrum.         

Kolejny referat pt. „Antropologia śmierci” przedstawiła dr Marta Chmiel-Chrzanowska. Referat poświęcony został teorii badań nad śmiercią. Prelegenta skupiła się na problemach, jakie w badaniach nad śmiercią spotyka archeolog, takich jak filtr funeralny, kontekst samego badacza, aktualizacja czy też hiperbolizacja zmian w obrządku pogrzebowym. Doktor Chmiel-Chrzanowska zaprezentowała ową problematykę na przykładzie obrządku pogrzebowego kultury wielbarskiej.

            Następna prezentacja została przedstawiona przez dr Grzegorza Kiarszysa z Katedry Archeologii Uniwersytetu Szczecińskiego oraz dr hab. Annę Zalewską z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie pt. „Jak cicho spoczywają wszyscy świętej pamięci. Archeologiczne przywracanie pamięci o wielkiej wojnie nad Rawką i Bzurą (APP)”. W trakcie jej trwania przedstawiono historię terenu, na którym spotkały się dwa fronty w trakcie I Wojny Światowej. Dzięki wykorzystaniu metod nieinwazyjnych, możliwa stała się rekonstrukcja linii frontów. Dokładne zbadanie omawianego terenu pozwoliło na znalezienie zapomnianych już cmentarzy z tamtego okresu. Badacze bardzo mocno podkreślali znaczenie pamięci o poległych w prowadzonych przez siebie pracach oraz jej znaczenie.

            Kolejny referat  pt. „Refleksje na temat pamięci o poległych żołnierzach w I i II Wojnie Światowej po 1945 r. na Pomorzu Zachodnim” przedstawiony został przez dr Pawła Migdalskiego z Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Szczecińskiego. Prelegent przedstawił podejście Polaków do miejsc upamiętniających zdarzenia z I i II Wojny Światowej. Okazało się, że wiele tych zabytków jest bezczeszczone, a ich przekaz znika wraz z ich zniszczeniem.

            Jako ostatnia wystąpiła mec. Katarzyna Romańczuk, która przybliżyła słuchaczom poszczególne etapy śledztwa w sprawie morderstwa w referacie pt. „O czym mówią umarli. Śmierć i prawo”. Przedstawiono ciekawy przykład dochodzenia, który powinien być wzorem dla organów ścigania. Po zakończeniu ostatniego referatu, kontynuowano dyskusję.

            Całe wydarzenie było wspaniałym przedsięwzięciem dla wszystkich uczestników, na co wskazuje chęć kontynuacji warsztatów w kolejnych latach. Każdy mógł skonfrontować swoje wnioski z opiniami innych badaczy oraz zaczerpnąć inspiracji do ich kontynuowania. Okazało się, że ilu naukowców tyle możliwości spojrzenia na temat śmierci. 

Ada Trzeciak

Paulina Maruszak

Robert Babiński